بازتاب فرهنگ ایرانی-اسلامی در تزئینات معماری مجموعه بسطام با تأکید بر مقایسه دوره ایلخانی و تیموری

چکیده

یکی از مهم‌ترین هنرهای شکوفا در تمدن اسلامی، معماری ایرانی است که از راه سازگاری خود با مفاهیم فرهنگ اسلامی و تصویرگری عناصر لاهوتی، جایگاه زیباشناختی و ابداعی والایی به دست آورد. در این معماری، ویژگی‌هایی چون طراحی دقیق، تزیینات چشم‌نواز، هم‌سویی تناسب و تقارن، نمادگرایی، نیازسنجی و کمال‌جویی، مبنای نیارش، فرم و آرایه‌بندی سازه‌ها و نیز بازتابی از فرهنگ و تمدن اسلامی در ایران بوده است. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی و تحلیلی، مبتنی بر پویش‌های کتابخانه‌ای و میدانی، بر آن است تا به این پرسش پاسخ دهد که «جلوه‌های فرهنگ اسلامی از طریق سنجش تطبیقی معماری ایلخانی و تیموری در مجموعه یادمانی بسطام چگونه انعکاس می‌یابد؟» یافته‌های تحقیق نشان می‌دهند در حالی که معماری ایلخانی بیشتر بر اصول ساده و کاربردی استوار بود، تزئینات عهد تیموری با بهره‌گیری از هنرهای ترکیبی و جزئیات پیچیده، جلوه‌ای فاخر و باشکوه‌تر به بناها بخشیده است. هرچند کاشیکاری، گچ‌بری و کتیبه‌نگاری معماری ایلخانی، متأثر از نمادگرایی سبک آذری و منطبق با زبان عرفانی اسلام است، اما رنگ‌پردازی و جلوه‌گری مقرنس‌کاری و کاشیکاری مجلل عهد تیموری در مجموعه بناهای بسطام، مبتنی بر هویت‌بخشی و توجه به روح زمانه و عناصر هویت مذهبی و ملی بوده است. این نکته، چگونگی فرایند پی‌سازی بناهای مجموعه در عهد ایلخانی و تکمیل و تزئین آن‌ها در عصر تیموری را روشن و تأیید می‌نماید.