مروری بر حیات سیاسی، فرهنگی نظام‌الملک و نقش وی در روابط سلجوقیان ایران با خلافت عباسی

چکیده

این مقاله ضمن مروری بر زندگانی خواجه نظام‌الملک طوسی، وزیر مقتدر سلجوقیان، در پی پاسخ به این پرسش است که نقش خواجه در شکل‌گیری مناسبات فرهنگی و سیاسی سلجوقیان بزرگ و خلافت عباسی چگونه بوده است و اینکه خواجه چگونه سعی می‌کند بین نظام سلطنتی و قدرت مطلقه آن و نظام دینی و وجهه معنوی خلافت رابطه‌ای حسنه برقرار کند و در عین حال حمایت سیاسی و نظامی سلطنت از خلافت و حمایت سیاسی و معنوی خلافت از سلطنت را فراهم کند. لذا برخی اقدامات خواجه، از جمله ایجاد مراکز فرهنگی، مساجد و مدارس، در جهت تربیت نیروهای مورد نیاز حکومت سلجوقی که در عین حال تحت نظر مستقیم و هم‌فکر و هم‌مذهب خواجه باشند و وی را برای رسیدن به اهداف سیاسی، فرهنگی و حکومتی او یاری می‌دهند، به‌ویژه اینکه کلیه کارگزاران وی باید حتماً شافعی‌مذهب و پیرو تفکرات مذهبی، سیاسی و فرهنگی خواجه باشند تا اهداف وی را در جهت حفظ اقتدار و قدرت بلامنازع خود، حفظ حکومت سلجوقی، برقراری روابط حسنه با خلافت عباسی و مقابله با اسماعیلیان به عنوان تهدید حکومت سلجوقی در ایران و فاطمیان به عنوان دشمن خلافت عباسی و جهان اهل سنت آن روز فراهم نماید.