مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران 4 پیاپی 17 1404 10 01 A Sociological Analysis of Modernist Tendencies from the Constitutional Revolution to the Islamic Revolution واکاوی جامعه شناختی گرایشات تجدد خواهی از مشروطه تا انقلاب اسلامی 1 20 10.61838/kman.jspsich.457 FA غلام علیدادی دانشجوی دکتری، گروه جامعه شناسی سیاسی، واحد شوشتر، دانشگاه آزاد اسلامی، شوشتر، ایران نبی الله ایدر گروه جامعه شناسی سیاسی، واحد شوشتر، دانشگاه آزاد اسلامی، شوشتر، ایران امیر علی درستی گروه جامعه شناسی سیاسی، واحد شوشتر، دانشگاه آزاد اسلامی، شوشتر، ایران Journal Article 1404 01 03 This study examines the formation and evolution of modernist tendencies in Iran from the era of the Constitutional Revolution to the Islamic Revolution. Given the nature of the inquiry, the research falls within the domain of the social sciences and aims to apply its findings to the broader target society. The methodology is grounded in constructivist and interpretivist paradigms, allowing the researcher to interact directly with the data and interpret meanings to address complex societal issues. This qualitative approach, through inductive reasoning, facilitates the discovery of meaningful patterns in social data. The present study employs the strategy of critical discourse analysis following the approach of Laclau and Mouffe to investigate the modernist orientations of six prominent Iranian intellectuals spanning from the Qajar to the Pahlavi periods: Mirza Malkam Khan, Mirza Yusef Khan Mostashar al-Dowleh, Jalal Al-e-Ahmad, Ali Shariati, Abdolkarim Soroush, and Mahmoud Dowlatabadi. Sampling in this study was carried out purposively to effectively analyze the presence or absence of concepts within texts. The unit of analysis includes the full content of books, speeches, and newspapers related to the discourse of modernity in Iran. The findings indicate that each intellectual, based on their historical and social context as well as their religious and cultural beliefs, adopted a distinct approach to modernity. Malkam Khan, by emphasizing the law as the salvation of Iran, implicitly endorses the grand narrative of Western modernity. Mostashar al-Dowleh seeks to localize the principles of modernity within the framework of Islamic Sharia. Al-e-Ahmad characterizes Western modernity as a disease and a cause of Westoxification. Shariati, by advocating a return to an Islamic self, aims to present an alternative model to Western modernity. Soroush, emphasizing religious intellectualism, views modernity as a historical and cultural phenomenon that manifests in diverse forms. Dowlatabadi, through his novel Kelidar, depicts the impact of modern elements on rural society, presenting modernity as a complex and multidimensional phenomenon. This research demonstrates that the discourse of modernity in Iran has not been monolithic or unified, and that Iranian intellectuals, through their divergent perspectives, have played a significant role in shaping and directing this discourse. این پژوهش به واکاوی چگونگی شکل‌گیری و تحول گرایشات تجددخواهی در ایران از دوران مشروطه تا انقلاب اسلامی می‌پردازد. با توجه به ماهیت پژوهش، این مطالعه در حوزه علوم اجتماعی قرار می‌گیرد و به دنبال کاربرد نتایج در جامعه هدف است. روش‌شناسی این تحقیق بر پایه پارادایم‌های برساختی و تفسیری استوار است، که به محقق اجازه می‌دهد تا از طریق تعامل مستقیم با داده‌ها و تفسیر معانی، به راه‌حل‌هایی برای مسائل پیچیده دست یابد. این رویکرد کیفی، با استفاده از استدلال استقرایی، به کشف الگوهای معنادار در داده‌های اجتماعی کمک می‌کند. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از استراتژی تحلیل گفتمان انتقادی با رویکرد لاکلاو و موفه، به بررسی گرایشات تجددخواهانه شش روشنفکر برجسته ایرانی از دوران قاجار تا پهلوی می‌پردازد: میرزا ملکم خان، میرزا یوسف خان مستشارالدوله، جلال آل‌احمد، علی شریعتی، عبدالکریم سروش و محمود دولت‌آبادی. نمونه‌گیری در این پژوهش به صورت هدفمند انجام شده است تا کیفیت حضور یا غیبت مفاهیم در متن را به‌طور مؤثر تحلیل کند. واحد تحلیل، محتوای کل متن کتاب‌ها، سخنرانی‌ها و روزنامه‌ها در زمینه مدرنیته در ایران است. نتایج نشان می‌دهد که هر یک از روشنفکران، با توجه به زمینه‌های تاریخی و اجتماعی و باورهای دینی و فرهنگی خود، رویکردی خاص به مدرنیته داشته‌اند. ملکم خان با تأکید بر قانون به عنوان راه نجات ایران، تلویحاً فراروایت مدرنیته غربی را می‌پذیرد. مستشارالدوله به دنبال بومی‌سازی اصول مدرنیته در چارچوب شریعت اسلام است. آل‌احمد مدرنیته غربی را به عنوان یک بیماری و عامل غرب‌زدگی معرفی می‌کند. شریعتی با طرح بازگشت به خویشتن اسلامی، به دنبال ارائه الگوی جایگزین برای مدرنیته غربی است. سروش با تأکید بر روشنفکری دینی، مدرنیته را پدیده‌ای تاریخی و فرهنگی می‌داند که اشکال متفاوتی به خود می‌گیرد. دولت‌آبادی در کلیدر، با به تصویر کشیدن تأثیر عناصر مدرنیته بر جامعه روستایی، مدرنیته را به عنوان یک پدیده پیچیده و چندوجهی معرفی می‌کند. این پژوهش نشان می‌دهد که گفتمان مدرنیته در ایران، گفتمانی واحد و یکپارچه نبوده و روشنفکران ایرانی با رویکردهای متفاوت خود، در شکل‌دهی و جهت‌دهی به این گفتمان نقش مهمی ایفا کرده‌اند.

https://www.journalspsich.com/index.php/journalspsich/article/download/457/435