ادبیات و بیداری اجتماعی در ایران و ترکستان: مطالعه تطبیقی زمینههای شکلگیری روشنفکری در عصر مشروطه و جنبش جدیدیگری
کلمات کلیدی:
ادبیات بیداری, بیداری اجتماعی, روشنفکری, عصر مشروطه, جنبش جدیدیگری, ترکستان, ادبیات تطبیقی, آموزش نوینچکیده
اواخر سده نوزدهم و اوایل سده بیستم از دورههای مهم تحول فکری، اجتماعی و فرهنگی در ایران و ترکستان به شمار میآید. در این دوره، گسترش ارتباط با جهان جدید، فشارهای سیاسی و استعماری، ضعف ساختارهای سنتی، توسعه آموزش نوین و ظهور مطبوعات، زمینههای شکلگیری جریانهای تازه روشنفکری را فراهم ساخت. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و تطبیقی، زمینههای تاریخی، نهادی و فکری پیدایش روشنفکری در ایران عصر مشروطه و ترکستان دوره جدیدیگری و نقش ادبیات در فرایند بیداری اجتماعی را بررسی میکند. یافتهها نشان میدهد که در ایران، روند نوسازی ابتدا از اصلاحات دولتی، توسعه آموزش جدید و تأسیس نهادهایی مانند دارالفنون آغاز شد و به تدریج به شکلگیری گفتمان قانونخواهی، تحدید قدرت سیاسی و مشروطیت انجامید. در مقابل، در ترکستان، به دلیل سلطه روسیه و محدودیت امکان اصلاح مستقیم ساختار سیاسی، روشنفکران جدیدیگرا آموزش، اصلاح مکتبخانهها، تأسیس مدارس اصول جدید، توسعه مطبوعات و بازسازی هویت فرهنگی را در اولویت قرار دادند. مقایسه دو حوزه نشان میدهد که اگرچه نقطه آغاز و جهت تحول متفاوت بود، آموزش، مطبوعات، زبان و ادبیات در هر دو جامعه به ابزارهای اصلی انتقال اندیشههای اصلاحی تبدیل شدند. همچنین، قالبهایی چون نمایشنامه، سفرنامه، طنز، متون آموزشی و داستان در تبدیل مفاهیم انتزاعی تجدد، قانون، آموزش و هویت به تجربهای ملموس برای مخاطبان نقش اساسی داشتند. در مجموع، ادبیات در هر دو قلمرو صرفاً بازتاب تحولات اجتماعی نبود، بلکه به عنوان نیرویی فعال در تولید آگاهی عمومی، نقد ساختارهای موجود و شکلدهی به ذهنیت روشنفکری جدید عمل کرد.
دانلودها
مراجع
Abdirashidov, Z. (2024). The National Idea of Turkestani Jadids: Developing and Implementing. Journal of Turkology, 34(2), 973-1001.
Amanat, A. (1992). Constitutional Revolution. Encyclopaedia Iranica.
Amanat, A. (1997). Pivot of the Universe: Nasir al-Din Shah and the Iranian Monarchy, 1831-1896. I.B. Tauris.
Avloniy, A. (2024). The Turkish rose garden, or ethics. Youth Press.
Balaÿ, C. (2007). The emergence of the Persian novel (N. Khattat & M. Ghadimi, Trans.). Moein and French Institute of Iranian Studies.
Bashiriyeh, H. (2003). Political sociology: The role of social forces in political life. Ney.
Borjian, H. (1999). Fitrat, Abd al-Rauf Bukhari. Encyclopaedia Iranica (Vol. 9, pp. 564-567).
Dolimov, U. (2006). Jadid schools in Turkestan. Universitet.
Farhang, M. M. S. (1992). Afghanistan in the last five centuries. Erfan.
Gurney, J. D., & Nabavi, N. (1993). Dar al-Fonun. Encyclopaedia Iranica.
Haghdar, A. A. (2007). Iranian modern thinkers and the question of modern education. Kavir.
Haghighat, A. (2007). The history of the establishment of Dar al-Fonun and its impact on the Constitutional Movement. Gozaresh (Report)(189), 65-67.
Hamrakulova, N. (2025). The Role of Jadids in the Enlightenment of the Turkestan People. International Scientific Journal of Media and Communications in Central Asia, 12-18.
Kasravi, A. (1999). A history of the Iranian Constitutional Revolution. Negah.
Khalid, A. (1999). The politics of Muslim cultural reform: Jadidism in Central Asia. University of California Press. https://doi.org/10.1525/9780520920897
Khodayar, E., Elhamian, M., & Yousefian Kenari, M. J. (2013). Dramatic aspects of Persian-Tajik prose debates: Fitrat Bukhari. Literary Criticism, 6(24), 59-82.
Komatsu, H. (1994). The Program of the Turkic Federalist Party in Turkestan (1917). In Central Asia Reader (pp. 117-126). M.E. Sharpe.
Kosugi, Y., & Haddad, M. (2006). Intellectuals in the Modern Islamic World: Transmission, Transformation, Communication. Routledge.
Laskin, E. (2022). Development and Belatedness in Abdulrauf Fitrat's Tales of an Indian Traveler. Central Asian Survey / NYU Abstracts.
Masroori, C. (2014). Talebof, Abd al-Rahim. Encyclopaedia Iranica.
Naderi, P. (2007). A discussion of Persian-Dari resistance poetry in Afghanistan and the transformation of literary themes. Kabul / Khorasan Zamin.
Soroudi, S. (1992). Constitutional Revolution VII: Literature. Encyclopaedia Iranica.
Türkyılmaz, S. (2024). New-method Turkish teaching textbooks and Ismail Gasprinsky. International Scientific Journal of Media and Communications in Central Asia, 10-11.
Yusofi, G. H. (2000). Fiction II: Historical background. Encyclopaedia Iranica.
دانلودها
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Mohammad Reza Aslani (Corresponding Author); Oydin Turdiyeva (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.