نقش و تاثیر عوامل داخلی و خارجی در کودتای 1299

نوع مقاله : ترویجی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد گروه تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

2 دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، مدرس دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی، تهران

10.22034/spsich.2022.153922

چکیده

ضعف ایران در دوران سه شاه آخر قاجار همراه با حوادثی همچون انقلاب مشروطه که از حمایت بریتانیای کبیر علیه منافع روسیه برخوردار بود. کنوانسیون زاویه-روسیه 1325/1907 که به موجب آن روسیه و بریتانیای کبیر ایران را به مناطق تحت نفوذ تقسیم کردند. اشغال سرزمین ایران توسط انگلیسی ها، روس‌ها و عثمانی‌ها در طول جنگ جهانی اول؛ قرارداد نافرجام 1919 انگلیس و ایران که به موجب آن از ایران باید به نوعی نیمه محافظت می‌شد. در نهایت موجب کودتایی که در سال 1299ش سیّد ضیاءالدین طباطبایی و رضاخان را به قدرت رساند، شد. این کودتا سرانجام به تاسیس سلسله پهلوی در ایران انجامید. در این میان نقش، تاثیر و منفعت طلبی قوای بیگانه را نمی‌توان نادیده گرفت. انگلیسی‌ها که حضور روسیه در شمال کشور را خطر جدی برای خود می‌دیدند و درصدد حفظ منافع خود در جنوب ایران بودند؛ در پس پرده و پنهانی این کودتا را طراحی کرده و توسط مهره‌های ایرانی پیش بردند. پژوهش حاضر با روش توصیفی _تحلیلی، نقش و تاثیر افرادی را که به گواهی تاریخ چه به صورت عملیاتی و چه به عنوان نظریه پرداز در این کودتا دخیل بودند، بررسی می‌کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The role and impact of internal and external factors in the 1910 coup

نویسندگان [English]

  • Ayda karimi kandrod 1
  • khosro khajenori 2
1 Senior expert in the Department of Islamic History and Civilization, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
2 PhD in History of Iran after Islam, Islamic Azad University lecturer, Central Tehran Branch, Tehran
چکیده [English]

Iran's weakness during the last three Qajar kings along with events such as the constitutional revolution which had the support of Great Britain against the interests of Russia. Zawiya-Russia Convention 1325/1907, by which Russia and Great Britain divided Iran into areas under influence. The occupation of Iran by the British, Russians and Ottomans during the First World War; The abortive agreement of 1919 between England and Iran, according to which Iran had to be partially protected. Finally, it caused a coup that brought Seyed Ziauddin Tabatabai and Reza Khan to power in 1299. This coup eventually led to the establishment of the Pahlavi dynasty in Iran. Meanwhile, the role, influence and profiteering of foreign forces cannot be ignored. The British, who saw Russia's presence in the north of the country as a serious threat to them and wanted to protect their interests in the south of Iran; Behind the scenes and secretly, this coup was planned and carried out by Iranian agents. The current study, with a descriptive-analytical approach, examines the role and impact of the people who were involved in this coup, both operationally and as theorists, as evidenced by history.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Coup
  • Reza Khan
  • Seyyedziaddin Tabatabai
  • Ironside
  • Ardeshir Reporter
  • امیراحمدی، احمد. (1373) خاطرات نخستین سپهبد ایر ان. به کوشش غلامحسین زرگری نژاد، تهران: مؤسسه پژوهش ومطالعات فرهنگی.
  • جمالزاده، محمدعلی. (1359) «تقریرات سید ضیاء و کتاب سیاه او». نشریه آینده، شماره 9.
  • دولت آبادی، یحیی. (1361) حیات یحیی. چاپ دوم، تهران: انتشارات عطار و فردوسی.
  • رودگرکیا، ایرج. (1399) ایران از کودتای سوم اسفند1299 تا سقوط رضا شاه. تهران: انتشارات پردیس دانش.
  • سند شماره ٤٥٥٨ ن، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
  • عباس هاشم زاده محمدیه، « اسنادی نویافته از زندگانی سید ضیاءالدین طباطبایی یزدی »، گنجینه اسناد، س ٣، دفتر ٣ و ٤.
  • غنی، سیروس. (١٣٧٧) ایران: برآمدن رضاخان، برافتادن قاجار و نقش انگلیسیها. ترجمه حسن کامشاد، تهران: نیلوفر، ص ٢٠٧
  • محمدتقی، بهار. (1357) تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، انقراض قاجاریه. چاپ دوم، تهران.
  • مستوفی، عبدالله. (1399) شرح زندگانی من، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه. تهران: انتشارات زوار.
  • مکی، حسین. (1363) تاریخ بیست ساله ایران. تهران: انتشارات امیرکبیر.
  • Daštī. (1923) “Dūrnemā-ye zendagī-e sīāsī-e Sayyed Żīā-al-Dīn abāabāī,” Šafaq-e sorkh, 29 Farvardīn 1302 Š./18 April.
  • Kaḥḥālzāda. (1363 Š./1984) Dīdahā wa šanīdahā, ed. M. Kāmrān, Tehran.
  • (1370 Š./1991) “Montaab az āerāt-e marūm Ardašīrjī ke az engelīsī wa gojrātī be fārsī tarjama šoda ast,” in Moʾassasa-ye moṭālaʿāt wa pažūhešhā-ye sīāsī, Ẓohūr wa soqūṭ-e salṭanat-e Pahlavī II. Jostārhā-ī az tārīḵ-e moʿāṣer-e Īrān, Tehran.
  • Ashraf, Ahmad. (1992) CONSPIRACY THEORIES, Encyclopeadia Iranica, December 15.
  • Bonakdarian, Mansour. (2004) INDIA ix. RELATIONS: QAJAR PERIOD, EARLY 20TH CENTURY, Encyclopeadia Iranica, December 15.
  • Cronin, Stephanie. (2002) Great Britain v. British influence during the Reżā Shah period, 1921-41, Encyclopeadia Iranica, December 15.
  • Wilber. (1975) Riza Shah Pahlavi. The Resurrection and Reconstruction of Iran, Hicksville, N.Y.
  • Denis Wright. (1977) The English Amongst the Persians: During the Qajar Period 1787-1921, London.
  • Ironside (1972) High Road to Command. The Diaries of Major-General Edmund Ironside, 1920-1922, ed. Lord Ironside, London.
  • Stanwood. (1983) War, Revolution and British Imperialism in Central Asia, London.
  • Ḥ. Ḥakīm-Elāhī. (1323 Š./1944) Zendagī-e Āqā-­ye Sayyed Żīā, Tehran.
  • Homa Katouzian. (1998) “The Campaign Against the Anglo-Iranian Agreement of 1919,” British Journal of Middle Eastern Studies 25/1.
  • M. Balfour. (1922) Recent Happenings in Persia, London.
  • Michael P. Zirinsky (1992) “Imperial Power and Dictatorship: Britain and the Rise of Reza Shah, 1921-1926,” International Journal of Middle East Studies 24.
  • Shambayati, Niloofar. (1993) COUP D’ETAT OF 1299/1921, Encyclopeadia Iranica, December 15.
  • J. Olson. (1980) “The Genesis of the Anglo­-Persian Agreement of 1919,” in E. Kedourie and S. G. Haim, eds., Towards a Modern Iran, London.
  • Lenczowski. (1949) Russia and the West in Iran, 1918-1948, Ithaca.
  • Mostawfī. (1343 Š./1964) Šar-e zendegānī-e man yā tārī-e etemāī va edārī-e Qāārīya III, 2nd ed., Tehran.
  • Nicolson, Curzon. (1343 Š./1964) The Last Phase, 1919-1925, Boston.
  • (1962) The Ironside Diaries 1937-1940, ed. R. Mcleod and D. Kelly, London.
  • M. (R. Mcleod) and H. G. de W. (1959) “Field Marshall Lord Ironside,” Journal of the Royal Artillery 86, London.